مىرود مثل « غداة » و « عشيّة » و « يوم » ، مثل قول شاعر : عشيّة قارعنا جذام و حميرا « 1 » و مثل شعر ديگر : غداة طفت علماء بكر بن وائل « 2 » ( علماء على الماء ) عشيه و غداة به معناى مطلق زمان به كار رفته است . الْعُسْرَةِ ؛ منظور حالت سختى است كه مردم در جنگ تبوك داشتند كه ده نفر به تناوب ، بر يك شتر سوار مىشدند ، خوراكشان جو ، با سبوس و خرماى كرم زده و چربى گوشت فاسد شده بود . سختى بر آنها به حدّى رسيده بود كه يك خرما را بين دو نفر تقسيم مىكردند ، و چه بسا كه يك خرما را چند نفر به نوبت مىمكيدند تا آب دهانشان را با آن بيالايند ، و در شدّت گرماى تابستان ، از قحطى و نيز كم آبى در مضيقه و سختى بودند . كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ؛ « 3 » نزديك بود دلهاى گروهى از آنان در اين جنگ از راه ايمان ، يا از پيروى پيامبر ، منحرف شود . در فعل « كاد » ضمير « أمر » و « شأن » نهفته است ، و سيبويه اين را شبيه به قول عربها دانسته است كه مىگويند : ليس خلق اللَّه مثله . « 4 » « يزيغ » به « ى » : مفرد مذكّر غايب ، نيز خوانده شده است . بعضى گفته‌اند : يك عدّه از مسلمانان ، تصميم گرفتند بدون اجازه از جنگ منصرف شوند ، امّا خداوند آنان را حفظ كرد تا اين كه به جنگ رفتند .

--> ( 1 ) - زمانى كه با « جذام » و « حمير » مىجنگيديم : مراد اين است كه وقتى با اين دو قبيله روبرو شديم دانستيم كه چنان كه ما خيال مىكرديم ناتوان نيستند بلكه قوى و نيرومند هستند . ( 2 ) - زمانى كه قبيلهء بكر بن وائل بر روى آب قرار گرفت ، كنايه از اين كه اين گروه مقامى عالى دارند كه هيچ كس بر آنها برترى ندارد مثل اين كه چيزى بر روى آب قرار دارد هيچ روى آن نمىتواند واقع شود « علماء » مخفف على الماء است يعنى بر روى آب . ( 3 ) - مرحوم طبرسى اصل قرائت در آيه را ، با « ت » گرفته و قرائت با « ى » را هم قول ديگر شمرده و حال آن كه صورت مشهور در قرآن قرائت با « ى » است . پاورقى تصحيح استاد گرجى . ( 4 ) - چنين چيزى نيست كه خداوند مثل خود را آفريده باشد ، در اين جمله ، امر در تقدير است .